Het boek Reinaerts streken. Van 2000 voor tot 2000 na Christus van Jozef Janssens en Rik van Daele is een goudmijn voor de voorgeschiedenis van de figuur van de vos en van het dierenverhaal, én voor het voortleven en het voortdurend wisselende beeld van Reynaert tot in onze tijd. Niet de Latijnse Reynaertteksten en niet de Franse verhalen, maar de Nederlandse vos Reynaert staat aan de wieg van het grote succes van de Reynaertfiguur en –verhalen in grote delen van Europa. We beperken ons hier tot enkele ijkmomenten:

1. Alles wijst erop dat Van den vos Reynaerde een succesnummer was. Er wordt al in de middeleeuwse literatuur vaak naar verwezen en er kwam ook snel een Latijnse vertaling, wat uitzonderlijk is.
Er zijn twee handschriften bewaard met de volledige tekst (en drie met fragmenten):

  • De Comburgse codex (ca. 1410), momenteel in het bezit van de Wurttembergische Landesbibliothek in Stuttgart. De codex is vernoemd naar het indrukwekkende kloostercomplex Comburg nabij Schwäbisch Hall. Door bemiddeling van voordrachtkunstenaar Jo van Eetvelde werd de tekst ervan volledig op cd opgenomen.
  • Het Dyckse handschrift dateert van 1375 en werd in 1991 door de bibliotheek van de Wilhelms Universität van Münster aangekocht uit de nalatenschap van vorstin Zu Salm Reifferscheid, bewoonster van het slot Dyck nabij Düsseldorf.

2. Ná 1375 (misschien rond of kort na 1400) wordt in de buurt van Ieper/Diksmuide een bewerking gemaakt van Van den vos Reynaerde: Reinaerts historie of Reynaert II. Die bewerking is vertaald in een aantal talen (Duits, Zweeds, Latijn…) en was ook in ons taalgebied erg populair. Lange tijd was dit werk ‘de Reynaert’. Willems Van den vos Reynaerde is pas sinds een eind in de 19de eeuw de standaard-Reynaert. De tekst van Reynaerts historie is overgeleverd in één volledig handschrift (het Brusselse handschrift of hs. B). Hij werd in Antwerpen als wiegendruk verspreid en in 1498 in de Noord-Duitse Hanzestad Lübeck gedrukt.

3. In de renaissance raakt Reynaert verspreid via zogeheten ‘volksboeken’, in (geïllustreerde) prozaversies. Onder meer de befaamde Frans-Antwerpse drukker-uitgever Christoffel Plantin publiceerde die, in het Nederlands en het Frans. Het gaat hier om de Reynaert II en om vaak gecensureerde, verwaterde versies.
Ook in de Noordelijke Nederlanden werd Reynaert II intens verspreid.

Het Reynaertverhaal werd in de zestiende en zeventiende eeuw in de Nederlanden wellicht meer dan veertig keer gedrukt. De 17de-eeuwse Reynaertboekjes fungeerden als ‘leerboekjes’ vol wijze lessen, bedoeld om een burgerlijk, goed opgeleid, jeugdig publiek te onderrichten. Raadpleeg het Reynaertboek dat tussen 1695 en 1713 door Antwerpenaar Hieronymus V Verdussen gedrukt werd.

4. Voor middeleeuwers was Reynaert een negatieve figuur. Later veranderde dat: zo namen in de 19de en de 20ste eeuw mensen die zich inzetten voor de emancipatie van Vlaanderen, Reynaert (intussen uit Willems Van den vos Reynaerde, niet langer de Reynaert II-vos) als symbool: hij was voor hen een Vlaamse figuur uit een Vlaams meesterwerk die erin slaagde machthebbers te ontmaskeren. Reynaert was een slimmerik en een volksheld die streefde naar vrijheid.